Οι Ξένες Αρχαιολογικές Σχολές και τα Ξένα Αρχαιολογικά Ινστιτούτα, με το πολυδιάστατο επιστημονικό έργο τους, αποτελούν σήμερα αναπόσπαστο μέρος της ελληνικής αρχαιολογικής πραγματικότητας. Τα παλαιότερα από τα ιδρύματα αυτά, με τον αρχαιολατρικό τους ζήλο, αλλά και με την κατάρτιση, την τεχνογνωσία και την εμπειρία τους, «συντρόφευσαν» τις πρώτες, και πολλές φορές αγωνιώδεις, προσπάθειες, που κατέβαλε το νεοσύστατο ελληνικό κράτος για την ανεύρεση, διάσωση και διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς του.
Ως απόρροια του ζωηρού φιλελληνικού ρεύματος, που κορυφώθηκε περί τα μέσα του 19ου αιώνα, αρκετοί ξένοι αρχαιόφιλοι της εποχής, εμφορούμενοι από τα αρχαιοελληνικά ιδεώδη, κατόρθωσαν να πείσουν τις αρμόδιες αρχές των κρατών τους να εγκρίνουν τη λειτουργία αρχαιολογικών ινστιτούτων στην Ελλάδα Ελληνολάτρες ξένοι αρχαιολόγοι, οι οποίοι θεωρούνται σήμερα - μαζί με τους σύγχρονούς τους, Έλληνες συναδέλφους τους – πρωτοπόροι και θεμελιωτές της αρχαιολογικής έρευνας στην Ελλάδα, ανέσκαψαν πολύ σημαντικές θέσεις στην ελληνική επικράτεια και, φέρνοντας στο φως πληθώρα λαμπρών ευρημάτων, συνέβαλαν στην ανάδειξη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
Η ίδρυση των Ξένων Αρχαιολογικών Σχολών πραγματοποιήθηκε σε δύο χρονικές περιόδους, οι οποίες παρουσίαζαν εντελώς διαφορετικές κοινωνικοπολιτικές δομές. Κατά την πρώτη περίοδο (19ος αιώνας), ιδρύθηκαν Αρχαιολογικές Σχολές χωρών που ανήκαν στις «Μεγάλες Δυνάμεις» της εποχής, μέσω απευθείας διακρατικών συμφωνιών και μετά από έντονη παρέμβαση του κράτους προέλευσής τους. Οι Σχολές αυτές συνδέθηκαν άμεσα με πολύ σημαντικά ανασκαφικά προγράμματα (την εξέλιξη των οποίων παρακολουθούσε η κοινή γνώμη με ζωηρό ενδιαφέρον), αλλά και με την άσκηση εξωτερικής πολιτικής στην Ελλάδα από μέρους των χωρών τους. Κατά τη δεύτερη περίοδο (μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο), ιδρύθηκαν Αρχαιολογικές Σχολές χωρών «μικρότερης εμβέλειας, γοήτρου και δύναμης» σε σχέση με τις προηγούμενες, κατόπιν διακρατικών συμφωνιών και πάντα με τη σύμφωνη γνώμη του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου της Ελλάδας.
Όσον αφορά στο ζήτημα της διενέργειας ανασκαφικών η άλλων ερευνών, ο Νόμος 3028/2002 «Για την προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς» ορίζει με σαφήνεια το πλαίσιο, μέσα στο οποίο οφείλουν να δραστηριοποιούνται τα Ξένα Αρχαιολογικά Ιδρύματα.
Η Γαλλική Σχολή Αθηνών αποτελεί το πρώτο αρχαιολογικό ινστιτούτο που δραστηριοποιήθηκε στον ελληνικό χώρο. Ιδρύθηκε το 1846 και η ανασκαφική της δράση στη Δήλο και στους Δελφούς αποκάλυψε τον πρωταγωνιστικό ρόλο που έπαιξαν τα πανελλήνια αυτά ιερά στη μακραίωνη ιστορία της Ελλάδας. Η Σχολή διενεργεί επίσης ανασκαφές στο Άργος, στη Θάσο, στους Φιλίππους και στα Μάλια.
Το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο ιδρύθηκε το 1874 και αποτελεί έτσι τη δεύτερη ξένη αρχαιολογική σχολή στην Ελλάδα. Το Ινστιτούτο έχει συνδέσει το όνομά του με τις πολύχρονες ανασκαφές στο πανελλήνιο ιερό της Ολυμπίας, τόπο γέννησης της Ολυμπιακής Ιδέας? στην εξαιρετικά σημαντική μυκηναϊκή ακρόπολη της Τίρυνθας? στον Κεραμεικό, το μεγαλύτερο νεκροταφείο της αρχαίας πόλης των Αθηνών και στη Σάμο, σε ένα από τα σημαντικότερα ιερά του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Παράλληλα, το Ινστιτούτο διενεργεί ανασκαφές και σε άλλα μέρη της Ελλάδας.
Η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα άρχισε να λειτουργεί το 1881. Η αρχαιολογική της σκαπάνη αποκάλυψε την κοιτίδα της αθηναϊκής δημοκρατίας, την Αρχαία Αγορά των Αθηνών, και διενέργησε ανασκαφές, επίσης, στην αρχαία Κόρινθο. Η ανασκαφική δραστηριότητα της Αμερικανικής Σχολής εκτείνεται παράλληλα και σε πολλές άλλες θέσεις της Ελλάδας.
Η Βρετανική Σχολή Αθηνών, η οποία ιδρύθηκε το 1886, έχει να επιδείξει εξαιρετικά σημαντικό ανασκαφικό έργο, προσανατολισμένο κυρίως στη μελέτη της προϊστορίας, με αντιπροσωπευτικότερα παραδείγματα τις ανασκαφές στην Κνωσό και στις Μυκήνες.. Αξιόλογη είναι, επίσης, η ανασκαφική δράση τηςΒρετανικής Σχολής στη Σπάρτη, όπου η αρχαιολογική σκαπάνη της έφερε στο φως σημαντικά Αρχαϊκά και Κλασικά μνημεία, αλλά και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας όπως στο Λευκαντί.
Στη χορεία των παλαιότερων Ξένων Αρχαιολογικών Ιδρυμάτων στην Ελλάδα ανήκει και το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών, το οποίο ιδρύθηκε το 1898. Aπό την αρχή της ίδρυσής του, το Αυστριακό Ινστιτούτο επικέντρωσε την κύρια ανασκαφική του δραστηριότητα στην Πελοπόννησο με τις ανασκαφές στους Λουσούς, στην Αιγείρα και στην αρχαία Ήλιδα της Ηλείας. Υπό την αιγίδα του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών διεξάγονται επίσης έρευνες σε αρκετές άλλες θέσεις στην Ελλάδα, όπως στην Κολώνα της Αίγινας.
Η μακρά και πλούσια αρχαιολογική δραστηριότητα της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών ξεκίνησε επίσημα με Βασιλικό Διάταγμα το 1909. Οι ανασκαφές που διενέργησε στο μινωικό ανάκτορο της Φαιστού και στην Έπαυλη της Αγίας Τριάδας, καθώς επίσης στον Πρινιά και στη Γόρτυνα της Κρήτης, αποκάλυψαν μνημειακά σύνολα και τεχνουργήματα εξαιρετικής σημασίας για την ανασύσταση της ιστορίας του νησιού. Παράλληλα, οι έρευνες της Σχολής επεκτείνονται και σε άλλες θέσεις της Ελλάδας, όπως η Ηφαιστία της Λήμνου.
Η έντονη ανασκαφική δραστηριότητα των Σουηδών αρχαιολόγων από το 1922 έως το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο είχε ως αποτέλεσμα την ίδρυση του Σουηδικού Ινστιτούτου Αθηνών, το 1948. Οι ανασκαφές στην Ασίνη, στα Δενδρά της Αργολίδας (ανακάλυψη του περίφημου «Τάφου της Πανοπλίας»), στην οχυρωμένη μυκηναϊκή ακρόπολη της Μιδέας στην Αργολίδα (ανεύρεση Μυκηναϊκού μεγάρου), στην κοιλάδα κοντά στο Μπερμπάτι στην Αργολίδα (αποκάλυψη της λεγόμενης «Συνοικίας του Αγγειοπλάστη», καθώς και Μυκηναϊκού θαλαμωτού τάφου) και στην ακρόπολη της Μάλθης), συνθέτουν το κύριο σώμα της ανασκαφικής δράσης του Ινστιτούτου.
Το 1975 και μετά από ανασκαφική δράση που χρονολογείται από το 1964, ιδρύθηκε η Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή στην Αθήνα. Η ανασκαφική έρευνα της Σχολής επικεντρώνεται στην Ερέτρια, όπου η σκαπάνη της αποκάλυψε τμήμα της αρχαίας πόλης και το ναό του Δαφνηφόρου Απόλλωνος. Κατά τη διάρκεια των σαράντα ετών των ελβετικών ανασκαφών ανευρέθηκαν λαμπρά μνημεία οικιστικής, ταφικής και ναϊκής αρχιτεκτονικής, και ήλθε στο φως ένα αξιόλογο, σε ποσότητα και ποιότητα, σύνολο έργων τέχνης.
Η απαρχή της βελγικής αρχαιολογικής δραστηριότητας στον ελλαδικό χώρο τοποθετείται στη δεκαετία του 1960, με τη διεξαγωγή κοινού ελληνο-βελγικού ανασκαφικού προγράμματος στο Θορικό του Λαυρίου. Η έρευνα της Βελγικής Σχολής Αθηνών έφερε στο φως το θέατρο του Θορικού – ένα από τα παλαιότερα θέατρα της ελληνικής αρχαιότητας–, καθώς επίσης τα ορυχεία και τις μεταλλουργικές εγκαταστάσεις της Κλασικής εποχής (5ου-4ου π.Χ.) Στην Τιτάνη, η Βελγική Σχολή Αθηνών διεξάγει πενταετές πρόγραμμα αρχαιολογικής και τοπογραφικής έρευνας.
Το Καναδικό Ινστιτούτο στην Ελλάδα (τα επίσημα εγκαίνια του Ινστιτούτου πραγματοποιήθηκαν το 1980) συμβάλλει στην κατανόηση του αρχαίου ελληνικού παρελθόντος με τη διεξαγωγή ανασκαφικών και επιφανειακών ερευνών σε διάφορες θέσεις της ελληνικής επικράτειας - στην Άργιλο της Μακεδονίας, στη Μυτιλήνη, στην αρχαία Στύμφαλο, και αλλού- ενώ η υποβρύχια έρευνα, που πραγματοποιεί το Ινστιτούτο για τον εντοπισμό των ναυαγίων των περσικών πολέμων, αποσκοπεί στον εντοπισμό, στη χαρτογράφηση και, γενικότερα, στη μελέτη ναυαγίων στη θαλάσσια περιοχή που εκτείνεται από την χερσόνησο του Άθω έως τα στενά της Μαγνησίας.
Το Αυστραλιανό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών ιδρύθηκε το 1980. Της ίδρυσης του Ινστιτούτου προηγήθηκε η ανασκαφική έρευνα στη Ζαγορά της Άνδρου, η οποία διενεργήθηκε από τον Διευθυντή του Αυστραλιανού Ινστιτούτου και υπό την αιγίδα της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αποκάλυψε έναν οικισμό των Γεωμετρικών χρόνων, με καλά διατηρημένα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, ικανά να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την οικιστική και οχυρωματική αρχιτεκτονική της περιόδου. Η ανασκαφή στην Τορώνη της Χαλκιδικής αποτελεί την κυριότερη ερευνητική δραστηριότητα του Ινστιτούτου στις μέρες μας.
Το Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών ιδρύθηκε επίσημα το 1984 αλλά από το 1976, το Ινστιτούτο διενεργεί εργασίες πεδίου στη Νέα Άλο (πεδιάδα του Αλμυρού στη Θεσσαλία), ενώ από το 1995 διεξάγει έρευνες στο Γεράκι Λακωνίας, από τις οποίες προκύπτει ότι η συγκεκριμένη θέση κατοικήθηκε από την Ύστερη Νεολιθική Περίοδο (4000-3000 π.Χ.) έως το τέλος της Ελληνιστικής Εποχής. Παράλληλα πραγματοποιεί επιφανειακή έρευνα του στην αρχαία Τανάγρα (ανατολική Βοιωτία).
Το 1984 ιδρύθηκε το Φινλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών. Εκτός από την ανασκαφική δράση του στην Αρέθουσα Θεσσαλονίκης, το Ινστιτούτο πραγματοποιεί πολύ ενδιαφέροντα αρχαιολογικά προγράμματα, όπως το πρόγραμμα μελέτης και μετρήσεων στο ναό του Διός στη Στράτο της Αιτωλοακαρνανίας, το διεπιστημονικό πρόγραμμα που αφορά στην ανασύσταση της διαχρονικής ιστορίας της κοιλάδας του Κωκυτού στη Θεσπρωτία, αλλά και το πρόγραμμα επιγραφικής, με σκοπό τη μελέτη της εξέλιξης του αττικού επιγράμματος.
Το Νορβηγικό Ινστιτούτο Αθηνών, που ιδρύθηκε το 1989, διεξήγαγε ανασκαφική έρευνα στην Τεγέα και διεπιστημονική επιφανειακή έρευνα στην περιοχή γύρω από την Τρίπολη και την αρχαία πόλη της Νεμέας, με αντικείμενο τη σχέση οικισμού, βλάστησης και φυσικού περιβάλλοντος ανά τους αιώνες,. Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η υποθαλάσσια αρχαιολογική έρευνα που διεξάγει το Ινστιτούτο στην περιοχή Κεφαλλονιάς- Ιθάκης, όπου εντοπίστηκαν ναυάγια ρωμαϊκής και βυζαντινής περιόδου.
Το Ινστιτούτο της Δανίας στην Αθήνα ιδρύθηκε το 1992. Η πρώτη ερευνητική του δραστηριότητα (1995-2001) έφερε στο φως οικιστικά και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στην Κάτω Βασιλική (την αρχαία Χαλκίδα της Αιτωλίας), τα οποία χρονολογούνται από τη Νεολιθική έως και τη Βυζαντινή περίοδο, ενώ η (ανασκαφική και γεωμαγνητική) έρευνα στην αρχαία Καλυδώνα της Αιτωλίας έδωσε πολύ χρήσιμα στοιχεία για το πολεοδομικό σύστημα της αρχαίας πόλης, το οποίο σχεδιάστηκε κατά το ιπποδάμειο σύστημα. Επίσης, το πρωτοποριακό ερευνητικό πρόγραμμα του Ινστιτούτου στο λιμάνι της Ζέας αποσκοπεί στη μελέτη της δομής και της λειτουργίας του αρχαίου λιμανιού, ερευνώντας τους νεώσοικους , στους οποίους στεγαζόταν ο αθηναϊκός στόλος, φωτίζοντας ένα σημαντικό κεφάλαιο της ναυτικής ιστορίας του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
Το Ιρλανδικό Ινστιτούτο Ελληνικών Σπουδών στην Αθήνα ιδρύθηκε το 1995 και αναγνωρίσθηκε επίσημα από το ελληνικό κράτος το Μάιο του 1996. Η προκαταρκτική έρευνα στην κοιλάδα Αργοστολίου-Λειβαθούς στην Κεφαλλονιά (έναρξη 2001) αποτελεί το πρώτο αρχαιολογικό πρόγραμμα του Ινστιτούτου. Με βάση τα στοιχεία που προέκυψαν από αυτή την προκαταρκτική έρευνα, το Ινστιτούτο, από το 2003, διενεργεί επιφανειακή έρευνα στην ίδια περιοχή, με σκοπό τον εντοπισμό αρχαιολογικών θέσεων.Τα στοιχεία που θα προκύψουν από αυτή την έρευνα, θα χρησιμοποιηθούν στην ανασύνθεση του αστικού, πολιτιστικού, αλλά και φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής διαμέσου των αιώνων.
Το Γεωργιανό Ινστιτούτο Αθηνών αποτελεί το «νεότερο», από πλευράς ίδρυσης, Ινστιτούτο στην Ελλάδα. Ιδρύθηκε το 1997 και αποτελεί το πρώτο επιστημονικό και πολιτιστικό ίδρυμα της Γεωργίας στο εξωτερικό. Δεν έχει ακόμα στο ενεργητικό του ανασκαφική δραστηριότητα, αλλά έχοντας ως κύριο στόχο την ανάπτυξη και προώθηση της έρευνας των ανθρωπιστικών σπουδών του ελληνικού και γεωργιανού πολιτισμού, συμμετέχει σε πλήθος ερευνητικών προγραμμάτων, όχι μόνο αρχαιολογικού αλλά και ιστορικού, γλωσσολογικού, καλλιτεχνικού, λογοτεχνικού και θεολογικού περιεχομένου
Εκτός από την ανασκαφική τους δράση, οι Ξένες Αρχαιολογικές Σχολές και τα Ινστιτούτα, έχουν να επιδείξουν ευρύτερη και πολύπλευρη επιστημονική δραστηριότητα. Με την εκδοτική τους δραστηριότητα, αλλά και με τη διοργάνωση εκθέσεων, σεμιναρίων, διαλέξεων και συμποσίων, την ίδρυση μουσείων, τη συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα, τη δημιουργία ηλεκτρονικών αρχαιολογικών αρχείων, τη δημοσίευση ερευνών και με τις πληρέστερες, μέχρι στιγμής στην Ελλάδα, αρχαιολογικές βιβλιοθήκες, αποτελούν σήμερα ενεργούς, δραστήριους και αξιόπιστους φορείς επιστημονικής έρευνας.
Το 2005, το Υπουργείο Πολιτισμού εγκαινίασε το θεσμό των ετήσιων εορταστικών εκδηλώσεων προς τιμή του έργου των Ξένων Αρχαιολογικών Σχολών. Οι εκδηλώσεις αυτές (περιοδική έκθεση, ημερίδα, βράβευση των τεσσάρων αρχαιότερων σχολών, έκδοση) υπήρξαν σημαντικές για πολλούς λόγους. Έφεραν στο προσκήνιο το σεβασμό, με τον οποίο τα Ξένα Αρχαιολογικά Ιδρύματα περιβάλλουν την πολιτιστική κληρονομιά μας. Επισφράγισαν 160 χρόνια γόνιμης, δυναμικής και δημιουργικής αλληλεπίδρασης στον επιστημονικό, πολιτιστικό και πολιτισμικό τομέα. Ενδυνάμωσαν τους ήδη υπάρχοντες ισχυρούς πολιτισμικούς δεσμούς μεταξύ της χώρας μας και των χωρών που διατηρούν αρχαιολογικά ιδρύματα στην Ελλάδα. Τέλος, αποτέλεσαν το εφαλτήριο για μια νέα φάση διαπολιτισμικής συνεργασίας, η οποία θα έχει ως βάση τη μελέτη του ελληνικού πολιτισμού, αλλά παράλληλα θα αναδεικνύει την πολιτισμική πολυμορφία, η οποία αποτελεί μέσο ενίσχυσης της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας πολιτισμικής συνοχής.
Αναλυτικά το ανασκαφικό έργο των Ξένων Αρχαιολογικών Αποστολών στην Ελλάδα έχει ως εξής:
- Αζοριάς - Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα
- Λουσοί - Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών
- Θάσος - Γαλλική Σχολή Αθηνών
- Λευκαντί - Ξερόπολη - Bρετανική Σχολή Αθηνών
- Ζαγορά Άνδρου - Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία - Αυστραλιανό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών
- Τιτάνη Κορινθίας - Βελγική Σχολή Αθηνών
- Ιερόν της Αλέας Αθηνάς στην Τεγέα, Αρκαδία - Νορβηγικό Ινστιτούτο Αθηνών
- Tο Ιερό του Ποσειδώνα Καλαυρείας (Πόρου) - Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών
- Νέα Άλος στη Θεσσαλία - Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών
- Αποστολή στη Θεσπρωτία - Φινλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών
- Ολυμπία - Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών
- Υποβρύχια έρευνα ναυαγίων Περσικών Πολέμων - Καναδικό Ινστιτούτο στην Ελλάδα
- Η Ακρόπολη στην Ερέτρια - Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή στην Ελλάδα
- Αρχαία Καλυδώνα Αιτωλίας - Ινστιτούτο της Δανίας στην Αθήνα
- Επιφανειακή έρευνα στην Κεφαλλονιά - Ιρλανδικό Ινστιτούτο Ελληνικών Σπουδών στην Αθήνα
- Ηφαιστία Λήμνου - Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών
